Logo marginalia

Milano, Biblioteca Trivulziana, Triv. Inc. A36
Descritto da Simona Brambilla
Codifica elettronica a cura di Chiara Colombo
Elaborazione XML/XSLT: Alberto Cordone
Scheda IGI rivista su ISTC
MEDIOLANUM. Statuta civilia civitatis Mediolani. [Ambrogio da Caponago, ed. Alessandro Minuziano], Milano, 10 XI 1498.
2°, rom. (R 111) cc. 162, ll. 33, segn. A(8), B(8), a(8)-s(8), [t²]c. 1 bianca; c. 2r: Ut facilius inveniantur: que in his statutis contine(n)tur. // tabulam subiecimus: in quibus omnes Rubrice notabun//tur ... c. 15r: LUDOVICUS Maria Sfortia: Anglus: Dux // Mediolani et cetera: Papi(ae): Angleri(ae)q(uae) Comes: ... c. 15v, l. 30: Datas Mediolani . XX. octobris. 1498 /// Ludovicus Maria Suscripsit. // B. Chalcus. // c. 16 bianca; c. 17r: Rubrica generalis de citationibus et aliis etcetera. /// c. 160r, l. 8: Impressum Mediolani die decimo mensis Novembris // Mcccclxxxxviii. // c. 160v bianca; c. 161r: Correctiones errorum: quos recognito volumine opera//riorum negligentiam: et exemplaris depravationem fe//cisse co(m)perimus: ... c. 162r, l. 15: In. cxxxyii. li. xvi. rationem: tu ratione. // c. 162v bianca.
Bibliografia
H-C-R: H 15011; R I, 195 Goff: S 718 IGI: 6325
Incunabolo

Materia: Carta.

Misure fogli: mm 316 x 215

Misure specchio: mm 182 x 103

Legatura: Moderna (trivulziana).

Condizioni: Incunabolo integro. Qualche macchia di umidità sulle carte e qualche buco di tarli nei fascicoli iniziali.

Postille (mano 1)

Strumento: penna.

Inchiostro: "bruno chiaro"; "bruno scuro".

Posizione: "interlinea"; "corpo del testo"; "margine esterno"; "margine interno"; "margine superiore"; "margine inferiore".

Lingua: Postille in latino.

Datazione: Sec. XVI. Importanti per la datazione i rimandi: Vide in statuto novi/ssimo (es. cc. a7v, c7v); Vide statut(um) 1502 (es. cc. b2r, g5r).
La mano è probabilmente posteriore alla 4, come si deduce dalla disposizione della scrittura ai margini destro e sinistro della manicula tracciata dalla mano 4 nel m.e. di c. e6v.

Quantità e distribuzione: Incunabolo integralmente postillato. Le postille sono disposte fittamente su tutto il volume: alcune pagine ne sono interamente coperte. Le postille si organizzano spesso come richiami ad altre parti dello statuto o ad altri statuti, separati gli uni dagli altri da righe orizzontali (es. cc. a1r, b1r, f7r, g5r, k5r).


Tipologia delle postille

Note esegetiche:
Rare note.

Disegni o segni:
Linee verticali lungo i margini del testo.

Altro:
La tipologia di intervento piú diffusa è il rimando ad altri passi degli stessi statuti (es. c. a1r: Vide statut(um) de electione / habitaculi in f(olio) 12).
Aggiunta di numeri romani progressivi per le varie rubriche del testo in margine all'indice generale di cc. A2r-v e nei rispettivi testi a seguire, nei m.e. e i.
Aggiunta di argomenti nelle rubriche generali del testo, a completare rubriche scarne o poco analitiche; spiegazione di qualche rubrica (es. c. A3r).
Segnalazione del contenuto del testo e della data della sua composizione nel m.sup. di c. a1r: Sunt rubrice 25 infras(crip)te. Istud [... ...] est / factu(m) 1498.

Testo
Postilla
c. a2v [num. a stampa 2v]

[Rubr. I; De citatione absentis ac etiam illius cuius porta reperiatur clausa]

De eodem.
Si de cetero contigerit per aliquem de civitate vel ducatu Mediolani moveri aliquam litem, causam vel co(n)troversiam in actione mere reali vel mixta co(n)tra aliquem forensem vel non habitantem in civitate et ducatu Mediolani, q(uod) ipse forensis vel non habitans utsupra possit per d(ominum) potestatem Mediolani vel alium iusdicentem coram quo lis inchoanda sit citari hoc modo, videlicet per litteras subsidiales tra(n)mittendas per ipsum dominum potestatem, seu alium iusdicentem potestati, seu iusdicenti loci seu civitatis in qua citandus habitat, in quibus litteris inseratur ipsius citationis vel petitionis copia cum requisitione quod in iuris subsidium citare et monere velit reum.
[M.G. DI RENZO VILLATA, La vita del diritto nella Milano del tardo Quattrocento, in Milano nell'età di Ludovico il Moro. Atti del Convegno Internazionale 28 febbraio - 4 marzo 1983, I, Milano 1983, 149-150 e n.12 ].
m.e.: Istud statutu(m) est / anulatu(m), ut (con)stat / p(ro) statuto novissimo, / q(uod) i(n)cipit «statutu(m) / quartu(m)», i(n) fo(lio) 64, «de / modo citando non / subditu(m) ad i(n)stant(iam) subditi»
IncTriv_A36_a2v
Postille (mano 2)

Strumento: penna.

Inchiostro: "bruno chiaro".

Posizione: "interlinea"; "margine esterno"; "margine interno"; "margine inferiore".

Lingua: Postille in latino.

Datazione: Sec. XVI. La mano è posteriore alla 1, come si evince dalle correzioni apportate a varie note della mano 1 (es. cc. d7v, d8r, q7v).

Quantità e distribuzione: Postille rare. Incunabolo scarsamente postillato.


Tipologia delle postille

Note esegetiche:
Rare note.

Disegni o segni:
Linee verticali lungo i margini del testo e rara sottolineatura di parole nel testo.
Manicula a c. l1v.

Altro:
Rimando ad altri passi dello statuto (es. c. a1r) o ad altri statuti (es. c. b6r: statuto novissimo): si tratta del tipo di intervento piú diffuso.
Rari gli interventi nel corpo del testo, principalmente per segnalare capoversi con una parentesi quadra inserita prima della parola iniziale del capoverso (es. c. f7v).

Testo
Postilla
c. l1v [num. a stampa 81v]

[Rubr. XX; Quod creditor vigore pactorum executivorum non possit vendere]

Et si qua venditio vel alienatio aliquoru(m) bonorum immobiliu(m) vel iuriu(m) vigoru(m) dictoru(m) pactoru(m) licentie vel facultatis vel ex lege modo fiat i(n) civitate vel utsupra sive alibi ubicunq(ue), no(n) intelligatur ex tali venditione vel alienatio ne esse nec sit translatu(m) dominiu(m) nec possessio etia(m) traditio ne secuta vel aliquod alios loco traditionis habet(ur), nisi ipsa [c. l2r] possessio tantum vere et realiter esset penes ve(n)dentem vel alienantem.
Et si qua] m.e.: manicula.
Sotto: Vide in isto fo(lio) 138 quod de / constituto g(e)n(er)ali no(n) transferat(ur) / posessio
IncTriv_A36_11v
Postille (mano 3)

Strumento: penna.

Inchiostro: "bruno chiaro".

Posizione: "interlinea"; "margine esterno"; "margine interno"; "margine superiore"; "margine inferiore".

Lingua: Postille in latino.

Datazione: Sec. XVI

Quantità e distribuzione: Postille rare, limitate alla parte iniziale del volume.


Tipologia delle postille

Note esegetiche:
Note e osservazioni con richiami ad altri testi (es. c. a1r).

Testo
Postilla
c. a3r [num. a stampa 3r]

[Rubr. I; De citatione seu peremptorio ad audiendum sententiam]

Licet lis sit contestata seu habita pro contestata tam de iure co(m)muni q(uam) ex forma decretorum ducalium seu etia(m) statutorum co(m)munis Mediolani cum procuratore, actore, sindico vel defensore, nihilominus ante tempus sententie diffinitive seu interlocutorie habentis vim diffinitive et non expectantis aliam sententia(m) in eadem causa post se ab eodem iudice ferendam [...] Sed tame(n) in dominio prelibati domini in Lombardia. Quo in casu statuitur taliter citandum citari debere per litteras in subsidiu(m) iuris habentes inclusum peremptoriu(m) trans[c. a3v]mittendum per iudicem cause ad iudicem loci habitationis citandi, cum termino assignato ipsi citando comparendi coram iudice cause unius diei pro singulis ad minus viginti milliaribus.
m.inf.: Nota ad propositum q(uod) simplex monitio iud(icis) h(ab)et vim p(er)hempt(oriam) / et consituit iussum in verbo (con)t(ra) et est glo(ssa) articul [?] et ibi et(iam) / Ang. in L. 2 et quo(modo) et q(ua)n(do) iudex. / Nota et(iam) aliud q(uod) licet q(ui)s fuerit (con)tumax in toto processu / tame(n) debet citari perhempt(orie) ad audien(dam) sen(ten)tiam ita Ias. in / L. ne q(ui)cq(uam) § ubi decretum ff de off(ici)o pro (condam) multa allegatione [?]
IncTriv_A36_a3r
Postille (mano 4)

Strumento: penna.

Inchiostro: "bruno chiaro".

Posizione: "margine esterno"; "margine interno"; "margine superiore"; "margine inferiore".

Lingua: Postille in latino.

Datazione: Sec. XVI

Quantità e distribuzione: Postille rare e limitate ad alcune carte del testo. È dubbio se la mano corrisponda a quella che inserisce, in inchiostro bruno chiaro di colore leggermente diverso, nell'ang.sup. ds. di ogni carta il titolo della corrispondente rubrica (es. c. a1r: De citationibus; c. a6r: De in ius vocando; c. a7r: De iuditiis).


Tipologia delle postille

Disegni o segni:
Linee verticali accompagnate da notabilia in margine a passi del testo (es. c. e6r).
Maniculae alle cc. e6v, e7r.

Altro:
Qualche notabile.

Testo
Postilla
c. e6v [num. a stampa 38v]

[Rubr. XII; De preceptis arbitriis et arbitramentis que possunt dici iniqua et de executione ipsoru(m)]

Si quis voluerit dicere vel allegare precepta, arbitria vel arbitramenta arbitri vel arbitratoris esse iniqua vel iniusta vel nulla lata inter eos qui sponte co(m)promissum fecerint et qui alias ex forma presentium statutoru(m) ad compromittendum compelli non poterant, teneatur infra decem dies utiles a die scientie preceptoru(m) arbitriorum et arbitrame(n)torum latorum dicere de nullitate, iniquitate vel de altero ipsorum coram iudice competenti, quibus elapsis, si dictum fuerit de iniquitate vel nullitate ipsorum arbitramentoru(m), intelligatur ipso iure statutus terminus ipsi petenti revisionem dierum viginti utilium ad probandum et probatum habendum et ostendendum quicquid voluerit de gravamine et iniquitate ac nullitate ipsorum arbitramentorum et de omnibus suis iuribus [...]
Si quis ... probatum] m.e.: linea verticale e manicula.
Si quis ... arbitriorum et arbitrame(n)torum] m.i.: linea verticale e le parole: De arbitriis (et) arbi/tramentis i(n)ter eos / q(ui) se volo(n)tarie co(m)p(ro)/miseru(n)t

Osservazioni
Al verso dell'ultima c. del volume: MDLIIII XX Novembr(is) facto verbo in ex(cellentissi)mo senatu de abusu aliquor(um) notar(iorum) (vulgo / «da pilastro» appellant) Ellenor(um) ad examinandum testes in causis civilibus, qui solent / etiam intervenient(e) impedimento alios notar(iorum) ad id substituere, parte no(n) monita. / Is ordo censuit timo(r)i substitutiones et testium receptiones fieri non debere / et factas non valere, nisi prius monita parte aliqua consuetudine in (contra)rium / non ob(sta)nte, mandatq(ue) sic servari et p(rese)ntem ord(ination)em affigi valvis cancellarie / ip(s)ius senatus ut o(mn)ibus innotescat signat(am) G. Rocha et sigillat(am).